اخبار خراسان رضویاستانها > خراسان رضوی

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

مشهد- رسانه خراسان بزرگ- کلات، دیار نام‌آشنا با تاریخی پرغرور و افتخارآمیز در منطقه‌ای خوش آب و هوا قرار دارد که مملو از جاذبه های طبیعی، تاریخی و فرهنگی برای دوستداران تاریخ و طبیعت است؛ شهری که هنوز هم همان رنگ و بوی معرفت، صفا و مهمان‌نوازی در نگاه و رفتار مردمانش موج می‌زند.

کلات در لغت به معنی آبادی و زیستگاه بر فراز کوه است. نخستین بار نام کلات در شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی و در داستان حماسی “فرود” پسر سیاوش آمده است. در عصر سامانیان نیز کلات پناهگاه سرداران آن دوره از جمله ‘ابوعلی سیمجور’ و ‘فائق الخاصه’ بوده است و از دوران سلجوقی نشانه‌هایی برجای مانده که اهمیت آن دشت را نشان می‌دهد.

در دوران ایلخانان مغول کلات از اهمیت زیادی برخوردار بود به طوری که تاسیسات دروازه ارغون شاه کلات به دوران ایلخانی نسبت داده می‌شود. کلات در عصر تیمور در برابر حمله وی به سختی مقاومت کرد آنچنان که در کتب تاریخی آمده است تیمور ۱۴ بار به دژ کلات یورش برد و هر بار شکست خورد اما بیش از همه دوره‌ها در زمان افشاریان از اعتبار خاصی برخوردار شد و دلیل آن را باید در دیواره های طبیعی و دروازه های قابل کنترل دانست که باعث شد نادرشاه، کلات را به عنوان محل سکونت خود و ذخایر ارزشمندش انتخاب کند.

کلات به دلیل موقعیت کوهستانی و جاذبه های تاریخی و همچنین جاری شدن رودخانه‌ها، آبشارهای گوناگون، پوشش گیاهی متنوع در تمام سطح شهرستان، دارا بودن حیات وحش متنوع و کوههای سر به فلک کشیده همه ساله پذیرای گردشگران زیادی است. شهرستان کلات وسعتی در حدود سه هزار و ۲۷۶ کیلومتر مربع دارد که از شرق به سرخس، از غرب به درگز، از شمال به کشور ترکمنستان و از جنوب به مشهد و چناران محدود شده است.

آب و هوای کلات معتدل کوهستانی و شامل دهستانهای لایین، کبود گنبد، پساکوه و زاوین است که مجموعا دارای ۱۴۰ پارچه آبادی است. این شهرستان در دامنه کوه هزارمسجد قرار گرفته و همچون گنجینه‌ای است که طبیعت سخت از آن حفاظت می‌کند و در این میان، کاخ خورشید همچون نگینی در میان کلات جای گرفته و عطر شالیزارها مشام جان گردشگران را می‌نوازد.

طبیعت کلات
شهرستان کلات در میان رشته کوه هزارمسجد قرار گرفته و این رشته کوه از جانب جنوب غربی حائلی طبیعی است که این شهر را از مشهد و چناران جدا ساخته است. ارتفاع کلات از سطح دریا بالغ بر ۲ هزار و ۱۰۰ متر است و بارش بارانهای مستمر بهاری و پاییزی همواره باعث سرسبزی دامنه ها و کوهپایه های این شهر شده و گله داری و دامداری را در منطقه رونق داده است. رودخانه پرآب ارچنگان، ایده لیک و دره قره سو از نواحی خوش آب و هوای کلات به شمار می‌روند.

حدود ۱۰ هزار نفر از جمعیت کلات در شهر ساکن اند و ۴۰ هزار نفر در بخشها و روستاها سکنی گزیده‌اند.

آداب و رسوم
در منطقه کلات زبان و لهجه‌های مختلفی رایج است که از میان آنها می توان به فارسی، ترکی و کرمانجی اشاره کرد. پیشه کلاتی‌ها با توجه به شکل جغرافیایی و آب و هوای منطقه عمدتا کشاورزی، دامداری، باغداری و به ویژه شالیکاری است و برنج کلات از انواع بسیار مرغوب برنج در ایران به شمار می‌رود.

جشن های عروسی به ویژه در روستاها با مراسم ویژه‌ای از قبیل اجرای رقص های سنتی و آئینی و کشتی باچوخه همراه است. طب سنتی در این منطقه کاربرد ویژه‌ای دارد و هنوز مداوا با داروهایی از قبیل کات کلوخ، قدومه کلاتی، اسطوخودوس و مانند آن در بین مردم رواج دارد. همچنین سنت همیاری در کاشت، داشت و برداشت غلات در منطقه کلات مورد توجه برزگران و کشاورزان است.

کلات نادری، دژی نفوذ ناپذیر

ادغام طبیعت با دست سازه‌های بشر همواره مناظری دیدنی را خلق کرده است. استفاده از اصول معماری کشورهای مختلف، دلیل ساخت بناهایی پرشکوه و منحصر به فرد گشته است. کلات نادری، مجموعه‌ای بی بدیل از ساخته‌های بشر در دل طبیعت بی نظیر ایران است. دسترسی دشوار به این منطقه سبب شده تا نام دژ نفوذناپذیر را به آن بدهند. این شهر در میان رشته کوه‌های بسیاری پنهان گشته تا دست دشمنان از آن دور بماند.

این شهر مرزی خراسان رضوی ویژگی‌های منحصر به فردی دارد. این منطقه به دلیل فاصله زیادی که تا مشهد دارد، کمتر به مسافران این استان معرفی شده است. اما اهالی مشهد از جاذبه‌های آن اطلاعات کاملی دارند و در اوقات فراغت خود، مهمان این شهرستان زیبا می‌شوند. کلات یکی از مهمترین شهرها در دوره نادرشاه افشار بوده است. به این دلیل از این شهر به عنوان کلات نادری یاد می‌شود. توجه بسیار زیاد نادرشاه به این شهر، سبب پیشرفت بیش از پیش بناهای آن شد. ساخت کاخ و سد در این دوره، رونق زیادی به کلات بخشید.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

بناهای تاریخی کلات نادری

کاخ خورشید، قدیمی‌ترین بنای تاریخی موجود در شهر کلات است. نادرشاه افشار پس از لشگرکشی به هندوستان و فتح این کشور، تعدادی از هنرمندان این کشور را همراه با غنایم جنگی به ایران آورد. از آنجا که کلات، شهری در میان رشته کوه هزارمسجد بود، نادرشاه تصمیم به ساخت کاخی باشکوه در این شهر گرفت.

باغ بزرگی با درختان انبوه انتخاب شد و هنرمندان هندی برای ساخت بنایی منحصر به فرد شروع به کار کردند. وجود اشکالی نظیر آناناس و موز بر روی بخشی از این بنا، نشان دهنده فعالیت هنرمندان غیر ایرانی است. قصر خورشید در سه طبقه مجزا و با نمای بیرونی به شکل هشت ضلعی ساخته شد. زیر زمین این کاخ، بنا به گفته برخی افراد، محلی برای پنهان کردن غنایم جنگی و جواهرات نادرشاه بوده است. اما عده‌ای نیز بر این باورند که نادرشاه، مخالفان خود را در این زیرزمین به بند می‌کشیده است تا یا عقاید آنها را با خود همسو کند و یا باعث حذف اخلالگران شود. امروزه بخش زیرزمین این کاخ به موزه تبدیل شده است.

طبقه دوم کاخ خورشید از یک سالن پذیرایی بزرگ و چند اتاق در پیرامون آن تشکیل شده است. این قسمت از کاخ نظیر دوره صفویه تزیین شده و بخش هایی از آن نیز طلاکاری شده است. کتیبه‌هایی با محتوای سوره مبارکه “نبأ” به همراه تاریخ مرگ نادر (سال ١١٦٠ هجری قمری) در تالار وجود دارد. برخی بر این باورند که نادر این کاخ را به عنوان آرامگاه خود انتخاب کرده بود، اما به دلایلی نامعلوم در مرکز شهر مشهد دفن شد.

طبقه سوم این کاخ که از لحاظ معماری در ایران بی همتا است، از ٦٦ نیم ستون سنگی تشکیل شده است. گنبد استوانه‌ای بزرگی که در این طبقه ساخته شده، جلوه زیبایی به آن بخشیده است. فضای پیرامون این کاخ و درختان باغ، از این طبقه به راحتی دیده می‌شود. اما کبود گنبد، یعنی مسجدی که در دوره سلجوقیان در کلات ساخته شده است نیز از این مکان دیده می‌شود. این مسجد بسیار قدیمی، امروزه محل دفن بدن پاک شهدای شهر کلات است.

کاخ خورشید که در بین مردم به قصر خورشید معروف شده یک برج مقبره نیمه تمام است که در میانه شهر کلات واقع شده است. شکل بنای عمارت خورشید از گور تیمور در سمرقند اقتباس شده، اما پوشش خارجی گنبد بر فراز برج ساخته نشده و بنا نیمه تمام مانده است.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

کتیبه نادری

در ابتدای دروازه ارغون شاه و بر بلندای ۱۵ متری از کف رودخانه، کتیبه ای به خط نستعلیق با حاشیه و قاب مزین به نقوش اسلیمی بر دیواره صخره ای ایجاد شده که ۲۴ بیت شعر از سروده های گلبن افشار در مدح نادرشاه است. بیت اول آن فارسی و سایر ابیات ترکی است و گویا این کتیبه نیز ناتمام مانده است.
مجموعه آثاری که به اقامتگاه نادر معروف است در غرب روستای خشت و به فاصله کمی از آن قرار گرفته است. از این مجموعه در حال حاضر بقایای دیواره‌های سنگی تالارهای بزرگی باقی مانده است که سنگهای حجاری شده برجای مانده حکایت از آن دارد که دیواره اقامتگاه نادر همانند آرامگاه او با سنگهای حجاری شده مزین بوده است.

مسجد کبود گنبد
در فاصله حدود ۲۰۰ متری شرق عمارت خورشید، مسجدی چهار ایوانی قرار دارد که به دلیل رنگ کاشیهای گنبد آن، کبود گنبد نامیده شده است. احتمالا در این مکان ابتدا آرامگاهی متعلق به دوره ایلخانی وجود داشته که ساختار مسجد در دوره های بعد از آن تبعیت کرده است.

در حال حاضر بنای یاد شده به منزله شبستانی در کنار ایوان شرقی مسجد قرار دارد و گنبد رفیع دوپوششه مسجد بر فراز شبستان خودنمایی می‌کند. مسجد کبود در دوره‌های مختلف گسترش یافته و ترمیم شده است.

زیبایی این مسجد مرهون کاشی های رنگی آن است که در تزییناتش به کار رفته است. در مجاورت مسجد، حمام کوچکی قرار دارد که هنوز پابرجاست و قابلیت این را دارد که به آن کاربری جدیدی داده شود.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

دربند یا دروازه ارغوان شاه
این دروازه، ورودی اصلی دژ کلات است که در سمت غرب آن قرار دارد و به دلیل جایگاه مهمی که در کلات داشته تاسیسات و استحکامات دفاعی در آن ایجاد شده است.
از بقایای این دروازه، شالوده دیوارهایی از ساروج و سنگ و برج دیده بانی در کنار یک مجموعه معماری خشت و گلی مشاهده می شود. براساس شواهد موجود این دروازه مربوط به دوره ایلخانی بوده که در زمان نادرشاه افشار مرمت شده است.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

منطقه ییلاقی لایین
منطقه ییلاقی لایین در ۳۰ کیلومتری شمال شرقی کلات واقع شده است. در این منطقه رودخانه‌ای پر آب جریان دارد که کشتزارهای مسیر را از لایین کهنه تا روستای سنگ دیوار مشروب می‌کند. آب و هوای معتدل کوهستانی و آب فراوان این ناحیه را به سرزمینی سبز مبدل کرده است. در اردیبهشت ماه هر سال با شکفتن شقایق های وحشی، این مکان با دشتی از گلهای سرخ شقایق فرش می‌شود که منظره آن هر گردشگری را شگفت زده می‌کند.

در منطقه لایین روستاهای خوش آب و هوایی با تنوع گیاهی بسیار و مزارع پربار شالی همچون روستای چهارراه، سینی کهنه، بابا رمضان، سنگ دیوار، لایین کهنه و لایین نو قرار دارند.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

آبشار آبگرم

اکثر آبشارهایی که در دنیا وجود دارند، دارای آبی بسیار سرد هستند. البته این مساله کاملاً منطقی به نظر می‌رسد. آب آبشار، آب رودخانه است و قاعدتا دمای نسبتا کمی دارد؛ اما یکی از منحصربه‌فردترین جاذبه‌های طبیعی کلات نادری، آبشار آبگرم آن است.

دمای آب این آبشار به ۳۰ تا ۳۵ درجه سانتیگراد می‌رسد. آبشار آبگرم کلات نادری از چند کیلومتر بالاتر از یک چشمه آبگرم نشأت می‌گیرد. آب این آبشار برای آب‌تنی بسیار مناسب است. اگر زیر آب آبشار بایستید، قطعاً تمام خستگی و دردهای مزمن عضلانی خود را فراموش خواهید کرد. برای دسترسی به این آبشار تماشایی، باید حدود یک ساعت پیاده‌روی در طبیعت را به جان بخرید و دو بار از رودخانه عبور کنید. به همین خاطر دسترسی به این آبشار شاید برای کودکان و افراد کم‌توان چندان ممکن نباشد. در طول مسیر دسترسی به این آبشار، می‌توانید از کاروانسرای تاریخی که در این روستا واقع شده است نیز بازدید کنید.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

بند نادری
در میانه دشت کلات و در مسیر رودخانه کلات که از غرب به شرق جاری است بندی آجری برپا شده که آبهای جاری رود کلات را مهار می‌کند. این سازه اگر چه گنجایش زیادی نداشته اما به خوبی آبهای جاری را در سطح دشت می گسترانیده و زمینهای زراعی دشت کلات را سیراب می نموده است.
این سازه معماری به عنوان پل هم به کار می‌رفته و اگر چه آن را به دوره افشاریه نسبت می‌دهند اما شواهد معماری مبین این است که احتمالا بند نادری در دوران سلجوقیان بنیان نهاده شده و در دوره‌های بعد مرمت شده است.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

آبشارهای دره قره سو

دره قره سو تقریبا در ۱۰ کیلومتری غرب شهر کلات واقع شده است. این منطقه کوهستانی پرآب و مصفا، مکانی جذاب برای گردشگران به وجود آورده و آبشارهایی دیدنی و زیبا را در دل خویش جای داده است.
در راه کوهستانی دره قره سو، بر دیواره های سنگی نردبانهای فلزی نصب شده تا مسیر رفت و آمد و دسترسی به آبشارها را برای گردشگران آسانتر کند.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

آبشار اورتکند

یکی دیگر از جاذبه های گردشگری شهرستان کلات، آبشار اورتکند و مناظر زیبای اطراف آن است.
این آبشار نسبتا مرتفع که از میان کوه های سرسبز منطقه اورتکند به پایین می ریزد، چشم اندازی بدیع و شگرف در این ناحیه به وجود آورده است.
منطقه اورتکند به دلیل داشتن ارتفاعات و ناهمواری های طبیعی همواره مورد علاقه کوهنوردان و ورزشکاران نیز بوده است. این مکان در ۵۰ کیلومتری جاده مشهد به کلات واقع شده است.

آسباد خشت
بقایای این سازه بادی در مجاورت روستای خشت و در جبهه شمالی دژ کلات و در ۱۳ کیلومتری عمارت خورشید، بر فراز تاقدیسی به ارتفاع ۲۲۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته است. در جبهه شمال غربی دشت در روستای خشت بخشی از دیوارهایی برجای مانده که نزد اهالی به آسباد معروف است.
در حال حاضر فقط توده ای از مصالح ساختمانی و اندکی از دیواره های بنا برجای مانده است که اظهار نظر قطعی درباره مجموعه بنا را دشوار ساخته است.

بقایای ارگ فرود
ارگ فرود در سمت شمال غربی شهر کلات و در حدود یک کیلومتری شمال روستای گرو بر فراز ارتفاعات مشرف به دشت ترکمنستان قرار دارد. از این ارگ بقایای معماری درهم ریخته ای برجای مانده که در میان آنها نشانه هایی از آب انبارها و دیوارهای سنگی قابل تشخیص است.
سفال‌های پراکنده بر سطح این تپه به پیش از اسلام باز می گردد و مشابه سفال‌های دوران ساسانی است.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

روستای سینی کهنه

این روستا در بخش مرکزی شهرستان کلات واقع شده است و فاصله آن تا شهر کلات ۲۷ کیلومتر است که ۵۲۰ نفر جمعیت دارد که به زبان ترکی تکلم می کنند. در حال حاضر مهمترین امامزاده سطح شهرستان در این روستا واقع شده است و جاذبه های گردشگری این روستا علاوه بر زیارتگاه عبارتند از؛ برج های نگهبانی قدیمی، جنگل های زالزالک و باغها و مزارع و رودخانه سینی کهنه که منطقه ییلاقی بسیار زیبایی را در مسیر خود ایجاد کرده است.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

روستای چرم

چرم کهنه در ۱۰ کیلومتری شهر کلات واقع شده است، وجود رود بسیار زیبا و آبشارهای متعدد که در مسیر رودخانه قرار گرفته است. از جذابیت های این روستاست، از سویی قرار گرفتن منازل مسکونی در شیب تند دامنه کوه سبب شده که این روستا از زیباترین روستاهای پلکانی شهرستان به حساب آید. 

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

ایده لیک

روستای ایده لیک با داشتن کوههای مرتفع موسوم به “سیستان”، بوی شالیزار، باغ های زیبا و آب و هوای ییلاقی از جمله مناطق سبز و زیبای شهرستان کلات است. این روستا در فاصله ۳۰ کیلومتری مرکز شهرستان و در دامنه کوههای سر به فلک کشیده سیستان قرار دارد. وجود آب فراوان، جنگل های ارس و حیات وحش متنوع آن زمینه بسیار خوبی را برای بازدید گردشگران مهیا کرده است.

کلات نادری با کاخ خورشید و آبشار گرم در دامن طبیعتی بکر

ابریشم بافی کلات
از جمله مهمترین هنرهای سنتی مطرح در منطقه کلات ابریشم بافی است و زاوین در کلات مرکز بافت ابریشم محسوب می شود.
هنرمندان ابریشم باف زاوینی در بافته های خویش از رنگهای درخشان مشکی، سبز، زرد، سرمه ای و سفید استفاده می کنند.
طرحهای هندسی این بافته ها قابل مقایسه با قالی و گلیم است و این نقوش برگرفته از محیط پیرامون و عوارض طبیعی است.
همچنین در شهرستان کلات علاوه بر هنر ابریشم بافی، هنر بافت گلیم های پرنقش و نگار در روستاهای قلعه زو و آغداش از اعتبار خاصی برخوردار است.

از سوغات مشهور شهرستان کلات انواع بافته های رنگارنگ ابریشمین است که در زاوین تولید شده و عشایر کُرد با استفاده از این پارچه ها لباسهای محلی خاص مردم کرمانج را می‌دوزند. داشتن نمونه‌هایی از این البسه زیبا می تواند دلخواه هر گردشگری باشد که به کلات وارد می‌شود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا